IST5109 İleri Aktüerya Teknikleri
Sigorta Verileriyle İstatistiksel Programlama
Dönem projesi ve sunum
Projenin amacı, gerçekçi bir sigorta veya mortalite sorusunu tekrarlanabilir bir istatistiksel analiz olarak kurmak ve sonucu teknik olmayan bir karar vericiye açıklamaktır. Takımlar 1–2 öğrenciden oluşur.
Proje üç parçadan oluşur ve üçü de zorunludur:
- Havuzdan bir veri dosyası. Dersin haftalık notlarında kullanılan dosyalar projede kullanılamaz — proje, notun tekrarı değil aktarımıdır.
- Derste görülen adımların sırayla uygulanması. Bunların bir bölümü her projede ortaktır, bir bölümü seçtiğiniz veriye bağlıdır.
- Listeden seçilen bir yeni konu. Derste işlenmeyen, kaynağından öğrenip uygulayacağınız tek bir yöntem.
0.1 Veri havuzu
Aşağıdaki dosyalar dönem boyunca değişmez: aynı kodu çalıştıran herkes aynı sayıyı görür. Hepsi tek bir depoda durur; kaynak, lisans ve satır sayıları proje_manifest.csv dosyasındadır. Kaynağından yeni bir kopya indirmeyin — o kopya bunlarla aynı değildir.
Her dosyada eksik gözlem vardır, ve bu tesadüf değildir. Bir dosya dışında eksiklikler ders için üretilmiştir. Hangi sütunda hangi mekanizmanın (MCAR / MAR / MNAR) bulunduğu size söylenmez: teşhis ödevin kendisidir. Yanıt ve maruziyet sütunlarına dokunulmamıştır, yani eksik veri modelinizi kurmanızı engellemez — yalnızca hangi kararı verdiğinizi sorar.
Hasar sıklığı, şiddeti ve fiyatlandırma
| Dosya | Satır × sütun | Ne taşıyor | Eksiklik |
|---|---|---|---|
proje_autoclaim.csv |
10.296 × 29 | Hasar tutarı, hasar sayısı ve hasar var/yok; 17 risk değişkeni | Gerçek — kaynakta var, üretilmedi |
proje_motosiklet.csv |
64.548 × 9 | Maruziyet (duration), hasar sayısı, hasar tutarı, 6 tarife değişkeni |
Üretildi |
proje_singapur.csv |
7.483 × 15 | Maruziyet ağırlığı, hasar sayısı; tutar yok | Üretildi |
proje_saglik_prim.csv |
1.338 × 7 | Sağlık sigortası primi (charges), yaş, BKİ, sigara |
Üretildi |
proje_seyahat.csv |
10.000 × 7 | Seyahat sigortası maliyeti, mesafe, süre | Üretildi |
Sayım modelleri ve kapsam
| Dosya | Satır × sütun | Ne taşıyor | Eksiklik |
|---|---|---|---|
proje_saglik_kapsam.csv |
8.802 × 11 | Sağlık sigortası kapsamı (ikili yanıt) ve belirleyicileri | Üretildi |
proje_medicaid.csv |
996 × 14 | Doktor ziyareti sayısı + maruziyet; ofsetli sayım modeli | Üretildi |
proje_bolge_hasar.csv |
176 × 7 | Yerel yönetim bazında hasar sayısı, nüfus, kaza sayısı | Üretildi |
Hasar rezervi — altı branş
Altı dosyanın yapısı aynı: her satır bir şirket × kaza yılı × gelişim yılı, hem ödenen hem tahakkuk eden tutarla. Her dosyada onlarca şirket vardır, yani iki takım aynı dosyayı seçse bile farklı şirketlerle çalışabilir.
| Dosya | Satır | Branş |
|---|---|---|
proje_rezerv_ozel_oto.csv |
14.600 | Özel otomobil sorumluluk |
proje_rezerv_ticari_oto.csv |
15.800 | Ticari otomobil |
proje_rezerv_genel_mes.csv |
23.900 | Genel mesuliyet |
proje_rezerv_isci_tazm.csv |
13.200 | İşçi tazminatı |
proje_rezerv_urun_mes.csv |
7.000 | Ürün mesuliyeti |
proje_rezerv_tibbi_mes.csv |
3.400 | Tıbbi mesuliyet |
Bu dosyalarda eksiklik farklı biçimdedir: üst üçgende boşluklar vardır. İlk gelişim yılı, son köşegen ve alt üçgen dokunulmamıştır — yani üçgen kullanılabilir hâldedir, ama gelişim faktörünü hesaplarken satırdaki boşlukla ne yapacağınıza karar vermeniz gerekir.
Mortalite
| Dosya | Satır × sütun | Ne taşıyor | Eksiklik |
|---|---|---|---|
proje_avusturya_mortalite.csv |
111 × 7 | Yaşa göre maruziyet ve ölüm sayısı, cinsiyet ayrı | İleri yaşlarda ölüm sayıları bastırılmış |
Bu dosya hazır bir hayat tablosu değildir: \(q_x\) yoktur, maruziyet ve ölüm sayısı vardır. Tabloyu siz kurarsınız: ölüm sayısını maruziyete bölmek \(m_x\)’i verir, \(q_x\)’e geçiş Hafta 7’nin \(m_x\) ile \(q_x\) aynı şey değildir bölümündedir; sonucu oradaki TÜİK tablosuyla karşılaştırabilirsiniz. Bastırma gerçek bir uygulamadır — küçük sayılar gizlilik gerekçesiyle yayımlanmaz.
Veri okumak için readr::read_csv() kullanın. Dosyalarda eksik değer boş alan olarak yazılıdır; base::read.csv() bunu metin sütunlarında NA değil boş metin ("") diye okur ve eksik gözlemlerinizi sessizce yok eder.
0.2 Zorunlu adımlar
Çekirdek — her projede
| # | Ders | Projede ne yapılır |
|---|---|---|
| 1 | Hafta 1 | Araştırma sorusu tek cümlede; gözlem birimi ve varsa maruziyet tanımı |
| 2 | Hafta 2 | Eksik veri: desen; her sütun için mekanizma savı ve savın kanıtı; en az iki giderme yolu ve ikisinin sonucunun karşılaştırılması; seçilen yolun öbür temizleme kararlarıyla birlikte tek bir analiz tablosunda uygulanması; atamanın belirsizliğini taşıyan bir standart hata (mice ya da bootstrap); MNAR şüphesinde δ ile duyarlılık analizi |
| 3 | Hafta 3 | Dağılım uydurma (hasar sayısı ya da hasar büyüklüğü): adayların gözlenen–beklenen tablosu, AIC/BIC ve Q–Q grafiğiyle karşılaştırılması; kuyruk kuantilleri; yargının başka bir alt kümede (başka bir yıl ya da grup) korunup korunmadığı |
| 4 | Hafta 10 | GLM; katsayının yorumu, elle hesabın predict() ile doğrulanması, yayılım oranı ve modelde olmayan bir değişkenle gözlenen–beklenen sınaması |
| 5 | Hafta 12 | Belirsizlik: simülasyon ya da kuantil, ve neyin kapsanmadığı; simülasyon kullanılıyorsa Monte Carlo hatası |
| 6 | Hafta 1–12 | Elle/açık kod ↔︎ paket doğrulaması, ve doğrulamanın neyi kanıtlamadığı |
İkinci adımda yöntemleri karşılaştırmak yetmez. Hafta 2’deki gibi her karar (silme, atama, yinelenen kayıt) tek bir analiz tablosunda uygulanır, denetim o tabloda yeniden çalışır ve sonraki adımlar o tabloyla yürür.
Altıncı adım en çok atlanandır. all.equal()’in TRUE dönmesi kodun doğru yazıldığını söyler, modelin doğru model olduğunu söylemez.
Veriye bağlı dal — en az biri
| Dal | Ders | Hangi dosyalarla |
|---|---|---|
| Muafiyet, limit, toplam hasar ve prim | Hafta 5 | Tutar taşıyan dosyalar: autoclaim, motosiklet, saglik_prim, seyahat |
| Sağkalım veya hayat tablosu | Hafta 6, 7 ve 9 | avusturya_mortalite |
| Hasar rezervleme | Hafta 11 | Altı rezerv_* dosyası |
Yeni konu — zorunlu, listeden bir tane
Derste işlenmeyen bir yöntem seçip uygularsınız. Amaç, bir yöntemi kaynağından öğrenip kendi verinize uygulayabildiğinizi göstermek. Aşağıdaki dokuz konudan altısı derste kullandığımız paketlerle (actuar, ChainLadder, fitdistrplus) ya da yalnız glm() ile çalışır. mgcv ve rpart R ile birlikte kurulu gelir, library() ile açılır; Tweedie ise derste kullanılmayan statmod paketini ister: install.packages("statmod"). Son sütun, konunun havuzdaki hangi dosyalarla kurulabileceğini gösterir.
| Yeni konu | İşlev | Hangi dersin üstüne biner | Hangi dosyalarla |
|---|---|---|---|
| Kredibilite kuramı (Bühlmann–Straub) | actuar::cm() |
Hafta 3, 10 | Altı rezerv_* dosyası: şirketlerin kaza yılı başına hasar/prim oranı, prim ağırlık olarak |
| Tweedie ile saf prim | statmod::tweedie() + glm() |
Hafta 5, 10 | autoclaim, motosiklet |
| Ölüm yasası uydurma (Gompertz) | glm(): Poisson ailesi ve log-maruziyet ofseti |
Hafta 7, 10 | avusturya_mortalite |
| Toplamsal model (GAM): yaşın düzgün etkisi | mgcv::gam() |
Hafta 10 | motosiklet, medicaid, saglik_prim |
| Sınıflama ağacı | rpart::rpart() |
Hafta 10 | autoclaim, saglik_kapsam |
| Munich chain ladder | ChainLadder::MunichChainLadder() |
Hafta 11 | Altı rezerv_* dosyası: ödenen ve tahakkuk eden üçgen birlikte |
| Bootstrap rezerv | ChainLadder::BootChainLadder() |
Hafta 2, 11, 12 | Altı rezerv_* dosyası |
| GLM ile rezervleme | ChainLadder::glmReserve() |
Hafta 10, 11 | Altı rezerv_* dosyası |
| Sansürlü dağılım uydurma | fitdistrplus::fitdistcens() |
Hafta 3, 5 | Tutar taşıyan dosyalar; tutar bir poliçe limitinde kesilerek |
Seçtiğiniz konu raporda derste gördüğünüz yöntemle karşılaştırılmalıdır: ne kazandırdı, ne pahasına, ve hangi durumda tercih edilmez?
0.3 Tarihler
| Tarih | Ne olur | İçerik |
|---|---|---|
| Hafta 8–9 — 16–29 Kasım 2026 | Takım belirleme | Takımlar bu iki haftada kurulur; üyelerin adları (1 ya da 2 kişi) en geç 29 Kasım Pazar günü bildirilir |
| 18 Aralık 2026 Cuma, 23.59 | Son teslim | Aşağıdaki teslim paketinin tamamı |
| Hafta 13 — 21 Aralık 2026 Pazartesi | Sunum | 10 dakika sunum, 3 dakika soru–cevap. Bütün takımlar tek oturumda sunar; sıra oturumun başında çekilir |
Bu üç tarihin dışında ara teslim yoktur. Veri dosyası ve yeni konu ayrıca bildirilmez; seçiminiz raporda görünür. Hafta 12’nin son bölümü bir proje kliniğidir: bir teslim değildir, ama raporunuzu teslimden önce oradaki sorularla denetleyebilirsiniz.
0.4 Son teslim paketi
Takım, 18 Aralık 2026 Cuma saat 23.59’a kadar tek bir klasör ya da sıkıştırılmış dosya teslim eder:
takim_XX/
├─ rapor.qmd
├─ rapor.html # veya rapor.pdf
├─ sunum.pdf # slayt kullanılıyorsa
├─ data/
│ ├─ <veri dosyası>.csv # paylaşımı yasalsa
│ ├─ data_dictionary.csv
│ └─ README.md # kaynak, lisans, tarih ve üretim adımları
├─ R/ # ayrı yardımcı betikler varsa
└─ renv.lock
Klasörde şunlar bulunur:
- çalıştırılabilir
rapor.qmdkaynak dosyası ve ondan üretilmiş HTML ya da PDF rapor; - değişken adlarını, birimlerini ve kodlamalarını açıklayan veri sözlüğü (
data_dictionary.csv); - paylaşımı yasal olan veri; paylaşılamıyorsa veri yerine erişim ve yeniden üretim talimatı (
data/README.md); - kullanılan paketlerin sürümlerini kaydeden
renv.lock; - kullanılan bütün veri, kitap, web sayfası, paket ve dış yardım için, üniversitenin akademik dürüstlük kurallarına uygun bir kaynakça;
- rastgelelik kullanılan çalışmalarda sabit tohum (
set.seed()) ve yeniden üretim notu.
Ek kurallar:
- Dosya yolları bilgisayara özel mutlak yollar içermez; kod başka bir bilgisayarda baştan sona çalışır.
- Ham veri dosyaları değiştirilmez; dönüştürme adımları kod içinde görünür olur.
- Nüfus hayat tablolarıyla üretilen primler, sigortalı portföy tarifesi değil, öğretim amaçlı örnek hesap olarak etiketlenir.
0.5 Teslim paketini hazırlamak
Aşağıdaki üç not, paketin Quarto raporunu, renv.lock dosyasını ve veri sözlüğü dosyasını hazırlamak içindir.
Quarto raporu
rapor.qmd bir Quarto belgesidir: en başta bir YAML başlığı, altında düz yazıyla yazılmış metin ve R kod blokları bulunur. Başlığın en küçük hâli şudur:
---
title: "Takım XX — Motosiklet sigortasında hasar sıklığı"
author: "Ad Soyad, Ad Soyad, Ad Soyad"
format:
html:
embed-resources: true
---format: htmlraporun bir HTML sayfası olarak üretileceğini söyler.embed-resources: truegrafikleri ve biçem dosyalarını HTML dosyasının içine gömer. Yazılmazsarapor.html, yanında üretilenrapor_filesklasörüne bağlı kalır; dosya o klasör olmadan gönderilirse grafikler görünmez.
Metin başlığın altına yazılır; ## Veri gibi bir satır bir bölüm başlığı açar. R kodu bir bloğa yazılır: blok ```{r} satırıyla açılır ve yalnızca üç ters tırnaktan oluşan bir satırla kapanır. Bloğun içi düz R kodudur:
library(readr)
veri <- read_csv(file.path("data", "proje_motosiklet.csv"),
show_col_types = FALSE)
veriRapor RStudio’da Render düğmesiyle ya da uçbirimde quarto render rapor.qmd komutuyla işlenir: bloklar sırayla çalışır ve çıktılarıyla birlikte rapor.html yazılır. Quarto kodu ayrı, yeni bir R sürecinde çalıştırır: yalnızca açık oturumunuzda tanımladığınız bir nesne ya da yalnızca orada çalıştırdığınız bir library() çağrısı raporda yoksa işleme durur. Rapor sizin bilgisayarınızda baştan sona işleniyorsa temiz bir oturumda çalışıyor demektir; başka bir bilgisayarda da çalışması için göreli yollar ve kayıtlı paket sürümleri gerekir.
Paket sürümleri: renv
renv.lock, raporun kullandığı paketlerin sürümlerini kaydeden dosyadır ve takımın kendi projesine aittir: dersin ortamını geri yüklemeniz beklenmez (R ile başlangıç), ama raporunuzun başka bir bilgisayarda aynı sayıları vermesi için kendi paket sürümlerinizi kaydedersiniz. Paketi bir kez kurduktan sonra (install.packages("renv")) üç işlev yeter:
renv::init()— proje klasöründe bir kez çalıştırılır: projeye özel bir paket kitaplığı açar, projenin kodunda kullanılan paketleri bu kitaplığa kurar verenv.lock’u yazar. RStudio’da R’yi yeniden başlatır.renv::snapshot()— paket ekleyince ya da güncelleyince çalıştırılır:renv.lock’u, projenin kodunda kullanılan paketlerin kitaplıktaki sürümleriyle günceller.renv::restore()— başka bir bilgisayarda, klasör açıldıktan sonra çalıştırılır:renv.lock’taki sürümleri projenin kitaplığına kurar.
Teslimden önce son bir kez renv::snapshot() çalıştırın.
Veri sözlüğü dosyası
data_dictionary.csv, veri dosyasındaki her değişken için bir satır taşır ve şu sütunlardan oluşur:
| Sütun | İçeriği |
|---|---|
degisken |
Değişkenin veri dosyasındaki adı, yazıldığı gibi |
anlam |
Değişkenin neyi ölçtüğü, tek cümleyle |
birim |
Ölçü birimi (TL, yıl, poliçe-yıl); birimsizse boş |
kodlama |
Kategorik değişkenlerde her kodun anlamı (0 = hasar yok; 1 = hasar var gibi) |
eksik_deger |
Eksik değerin dosyada nasıl yazıldığı (boş alan, NA gibi) |
Örnek olarak Hafta 2’nin veri sözlüğüne bakabilirsiniz: her sütunun anlamını, birimini ve kodlamasını bir tabloda verir.
0.6 Puanlama
Tekrarlanabilir analiz — 12 puan
| Ölçüt | Puan | Tam puan göstergesi |
|---|---|---|
| Veri kaynağı, veri sözlüğü ve tekrarlanabilir iş akışı | 3 | Kaynak ve lisans belirtilmiş; sözlük her değişkenin anlamını, birimini ve kodlamasını veriyor; gözlem birimi ve temizleme adımları izlenebilir; rapor başka bir bilgisayarda göreli yollarla baştan sona çalışıyor |
| Yöntemin doğru kurulması ve elle/açık kod–paket doğrulaması — seçilen yeni konu dahil | 3 | Yöntem soruya uygun; temel hesap iki yolla doğrulanmış, farklar ve doğrulamanın neyi kanıtlamadığı açıklanmış; yeni konu derste görülen yöntemle karşılaştırılmış |
| İstatistiksel yorum, tanı ve belirsizlik — eksik veri kararının gerekçesi dahil | 4 | Sonuçlar karar diliyle, aşırı iddia olmadan yorumlanmış; model varsayımları kanıtla değerlendirilmiş ve belirsizlik raporlanmış; eksik veri mekanizması savı kanıtıyla, iki giderme yolunun karşılaştırmasıyla gerekçelendirilmiş |
| Yazım, görsel sunum, sınırlılıklar ve kaynak gösterme | 2 | Metin açık; grafik ve tablolarda eksen, birim ve dönem görünür; sınırlılıklar ana sonuç kadar görünür; kullanılan veri, paket ve dış kaynaklar kaynakçada |
Sözlü sunum — 8 puan
| Ölçüt | Puan | Tam puan göstergesi |
|---|---|---|
| Araştırma sorusu ile sonuç arasında açık anlatı | 3 | Soru ilk dakikada, tek cümlede ve karar bağlamıyla veriliyor; anlatı sorudan karar mesajına kopmadan ilerliyor; katsayı, belirsizlik ve sınırlılık teknik olmayan dille doğru aktarılıyor |
| Grafik ve tabloların seçimi, okunabilirliği | 2 | Her grafik ve tablo bir soruya yanıt veriyor; okunaklı ve birimli; konsol çıktısı ya da uzun katsayı tablosu yapıştırılmamış |
| Ekip katılımı ve 10 dakikalık süreye uyum | 1 | Bütün üyeler görünür bir katkı sunuyor; sunum 10 dakikada bitiyor |
| Sorulara doğru, sınırları bilen yanıtlar | 2 | Yanıtlar kanıta ve model varsayımlarına dayanıyor; bilinmeyen “bilmiyoruz” diye söylenip nasıl öğrenileceği belirtiliyor |
Sunum biçimi, oturum düzeni ve sunum öncesi son kontrol listesi Hafta 13 sayfasındadır; o sayfa sunum haftasından önce açılacak.
0.7 Sunum ilkeleri
Sunum, kod ekranı üzerinden ilerlememelidir. En fazla bir yöntem şeması ile birkaç okunabilir grafik/tablo kullanın; ana bulguyu, belirsizliği ve karar açısından anlamını öne çıkarın. Her ekip üyesi hazırlığa ve sunuma görünür biçimde katkı verir.
Telifli ders kitabı veya çözüm kitabı proje klasörüne eklenmez. Çözüm kitabındaki soru ve yanıtlar kopyalanamaz. Gerekiyorsa yalnızca usulüne uygun bibliyografik atıf yapılır.